27 maja 2026 r. słuchaczki i słuchacze SUTW w Kutnie uczestniczyli w jednodniowej wycieczce edukacyjno-turystycznej do pierwszej stolicy Polski - Gniezna. To historyczne miasto położone na siedmiu wzgórzach. Na jednym z nich – Wzgórzu Lecha zwiedziliśmy Bazylikę Prymasowską pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Wojciecha, zwaną „Matką kościołów polskich”. Jest to kluczowe miejsce dla polskiej państwowości, gdzie odbyły się koronacje pięciu pierwszych królów Polski. Koronowano tu Bolesława Chrobrego (1025 r.), Mieszka II (1025 r.), Bolesława Śmiałego (1076 r.), Przemysła II (1295 r.) oraz Wacława II (1300 r.). Monumentalna świątynia mierzy 85 metrów długości, a jej dwie smukłe wieże wznoszą się na wysokość 60 metrów. W prezbiterium archikatedry, w jej centrum nad relikwiami św. Wojciecha (patrona Polski) wznosi się imponująca, barokowa srebrna trumna (konfesja), ufundowana w XVII wieku z przetopionych wotów szlachty i duchowieństwa, a wykonana przez gdańskiego złotnika Piotra van der Rennena. Odlano ją z ponad 400 kilogramów srebra. Cała konfesja składa się ze srebrnego relikwiarza w kształcie trumienki spoczywającej na sześciu orłach, którą dźwigają postacie symbolizujące cztery stany – chłopstwo, mieszczaństwo, duchowieństwo i rycerstwo. Na wieku trumienki znajduje się leżąca postać świętego. Ciało św. Wojciecha spoczęło w Gnieźnie w 1000 roku, ale jego relikwie nie miały spokoju. W 1038 r. czeski książę Brzetysław I najechał Gniezno i wywiózł większość szczątków do Pragi. Również w nocy z 19 na 20 marca 1986 r. doszło do włamania do katedry. Złodzieje wykorzystując prowadzony remont, zdemolowali XVII-wieczny sarkofag, odrąbując z niego srebrne figury i elementy, w tym postać świętego. Część zabytkowego srebra została przetopiona i bezpowrotnie zniszczona. Po odzyskaniu przywrócono im dawny wygląd, zachowując ślady zniszczenia.
        Nawę główną okala wieniec bogato zdobionych 14 kaplic (m.in. Potockich czy Łubieńskich), w których spoczywają arcybiskupi i prymasi Polski. Pod chórem znajduje się płyta nagrobna prymasa Zbigniewa Oleśnickiego wykonana z czerwonego węgierskiego marmuru, której autorem jest Wit Stwosz, twórca ołtarza w Kościele Mariackim w Krakowie. W katedrze znajduje się jeden z najcenniejszych zabytków romańskich w Europie, ufundowany w 1175 roku przez Mieszka III Starego. Są to Drzwi Gnieźnieńskie składające się z dwóch odlanych z brązu skrzydeł (ważących ponad tonę), na których znajduje się 18 scen przedstawiających życie i męczeńską śmierć św. Wojciecha.
        Następnie uczestnicy wycieczki kontynuowali zwiedzanie podziemi, gdzie wysłuchali dziejów katedry z czasów pierwszych Piastów. Pod obecną gotycką świątynią archeolodzy odnaleźli pozostałości pierwszej, przedromańskiej budowli z lat 970–977 z czasów Mieszka I. Mogliśmy zobaczyć pozostałości kamiennej posadzki, fundamenty ołtarza, relikty paleniska z VIII wieku, kamienne grobowce z dawnych epok oraz najstarszy polski napis nagrobny (z ok. 1006 r.). Znajdują się tu miejsca pochówku wybitnych duchownych i prymasów Polski m.in.: błogosławiony Radzym Gaudenty - pierwszy arcybiskup gnieźnieński (brat św. Wojciecha), arcybiskup Jakub Świnka i książę biskup Ignacy Krasicki – wybitny poeta czasów stanisławowskich. To tutaj – jeszcze przed chrztem Polski – istniało tajemnicze kamienne oratorium. Historyczne źródła sugerują, że to właśnie w tej świątyni w 977 r. pochowano Dobrawę, żonę Mieszka I.
        Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej zlokalizowane na historycznym Wzgórzu Lecha tuż obok katedry było kolejnym punktem zwiedzania. Mieści się tutaj trzeci pod względem wielkości, po Krakowie i Częstochowie, najstarszy skarbiec kościelny w Polsce. Przechowuje on bezcenne relikwie, unikatowe naczynia liturgiczne, dawne wyposażenie sakralne oraz najstarsze pierścienie biskupie. Najcenniejszym eksponatem jest złoty Kielich św. Wojciecha, stanowiący jeden z najstarszych i najbardziej cennych zabytków sztuki złotniczej w Polsce, którego czasza pochodzi z czasów pierwszych Piastów (z X w.). Niezapomniane wrażenie na zwiedzających zrobiły również: zabytkowy kielich podarowany katedrze przez Mieszka III Starego, XII-wieczne naczynia nazywane kielichami Dąbrówki oraz bogata kolekcja rzeźby sakralnej w drewnie. Na uwagę zasługuje wspaniała barokowa kolekcja sarmackich portretów trumiennych, które prezentowane były w tradycyjnej, widowiskowej aranżacji (zamku boleści). Szczególną jednak uwagę zwiedzających zwrócił barokowy wystrój ołtarza głównego katedry z bogato haftowanym baldachimem, srebrnymi popiersiami świętych Apostołów Piotra i Pawła oraz świętych Wojciecha i Stanisława. Unikatowe srebrne lichtarze, XVII-wieczne zabytki sztuki złotniczej, które ze względu na swoją klasę i wartość były w 2022 r. przedmiotem starań słynnej katedry Notre Dame w Paryżu.
        Atrakcją kończącą zwiedzanie było wejście po 239 schodach na taras widokowy południowej wieży katedry w Gnieźnie. Jednak nie wszyscy podjęli to wyzwanie. Wytrwali podziwiali z tarasu panoramę całego Wzgórza Lecha oraz okolic Gniezna.
        Przewodnicy przekazali wiele interesujących faktów z dziejów katedry od jej powstania za czasów Mieszka I, koronacje królów, poprzez burzliwe losy - pożary (m.in. w 1018, 1613 i 1760, podpalenia 1945), niszczenie i grabieże (książę czeski Brzetysław I w 1038, Krzyżacy w 1331). Za czasów Napoleona Bonaparte najeźdźcy francuscy zamienili katedrę na magazyn zboża, a w okresie II wojny światowej, po zajęciu Gniezna przez hitlerowców, zamieniono ją w salę koncertową. Po zniszczeniach wojennych katedrę odbudowano i poddano regotyzacji.
        Była to wspaniała podróż do kolebki początków państwa polskiego, a pamiątkowe zdjęcie u stóp pomnika Bolesława Chrobrego było zwieńczeniem ciekawie spędzonego dnia z akcentem historycznym. 

Teresa Gruszczyńska
Fot. Teresa Gruszczyńska